ТУВИНОЧКА
Фото из личного архива героя статьи
ЧИНГИС ЕВГЕНЬЕВИЧ БАДЫРАА
Холушкак хевирниң спортчу мергежилдер тренери.
Демир олуттуг, бир ак меңгилиг, аът чылы.
АМЫДЫРАЛДА УДУРТУЛГА КЫЙГЫРЫЫҢАР? Тыва чоннуң «Кижи болуру чажындан, аът болуру кулунундан» - деп үлегер-домаа амыдыралымда кыйгырыым ол. Аныяк, чаваа аъттарны өөредип, баглап, соодуп келген түңнелинде, чүгүрүк малдар үнер болгай. Ажы-төлдүң кижизидилгези өг-бүледен, ада-иезиниң үлегеринден эгелээр. Төрээн чурту, төрел чону дээш бедик харыысаалганы медереп билир, төлептиг оолду ада-иези бичиизинден эгелеп, кижизидип алыры чугула.
ЭР КИЖИНИҢ ААЖЫ-ЧАҢЫ КАНДЫГ БОЛУРУЛ? Эр кижи бүзүрелдиг, артык сөс этпес, улугну улуг, бичиини бичии деп хүндүлеп билир болур ужурлуг. Чеже-даа алдар-хүндү чедип алза, биче сеткилдиг, топтуг-томаанныг аажы-чаңныг болза эки.
ТЫВАДА КАНДЫГ АЙТЫРЫГЛАР СИЛЕРНИ ДҮВҮРЕДИП ЧОРУУРУЛ? Чамдык эр улус чурттап олурар бажың-балгадының девискээрин чогуур байдалга тудуп шыдавас, доктаамал ажыл-агый чок, чалгаа, шүшпең болурга таарзынмас мен. Эр кижи өг-бүлезинге, ылаңгыя ажы-төлүнге, чүгле үлегер-чижек эвес, ынаныштыг даянгыыш болур ужурлуг. Ол дээш, сагыш-сеткилим дүвүреп чоруур.
КАНДЫГ ЧОГААЛ СИЛЕРНИҢ САГЫШ-СЕТКИЛИҢЕРДЕ АРТЫП КАЛГАН ДЕП БОДААР СИЛЕР? Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбанович Сарыг-оолдуң «Саны-Мөге» деп шүлүглели мээң сагыш сеткилимде кезээ шагда артып калган. Бо чогаалды номчааш, тыва чоннуң эрткен амыдыралын билип алган мен. Шүлүглелдиң кол маадыры Саны-Шири Ооржактың феодалдарга хөлечиктеп, дарладып, базындырып чорааны карактарымга ам-даа чурутунуп көстүп келир.
ЫНАК ЧОГААЛЧЫҢАР КЫМЫЛ? Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол.
ДЕЛЕГЕЙДЕ КАНДЫГ ЧУРТКА АЗЫ ТЫВАНЫҢ КАЙЫ БУЛУҢУНГА БАРЫКСААР СИЛЕР? Гималай дагларын барып көрзе деп күзелдиг мен. Далай деңнелинден 8000 метр бедик черде, 10 хире даглар – 3000 хире км. черде чаттыла берген, делегейде база бир онзагай черлерниң бирээзи болгай.
Хүндүлүг номчукчу! Сөөлгү каш айларда, массалыг-информация чепсектерин, социал четкилерни буянныг ажыл-ижи-биле хөлзедипкен болгаш чоннуң хүндүткелин чаалап алган тренер башкы – Чингис Бадыраага ужуражып, чугаалашкаш, ооң ажыл-ижин, амыдырал-чуртталгазын силерге таныштырарын шиитпирледим. АК-ХАЯ БААРЫНГА ТӨРҮТТҮНГЕН ООЛ Кызыл кожууннуң Сукпак суурда, Борбак-оол Араптан аттыг ортумак ниити билиг школазында, уругларны Холушкак хевирниң спортчу мергежилдеринге халас өөредип турар хөй-ниитичи тренер Чингис Бадыраа, онзагай салымныг кижилерниң бирээзи. - Авам Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыргакы, ачам Бай-Тайга кожууннуң Тээли чурттуг. Ада-ием ол үеде Чыргакы суурга чурттап турган. Авамның божуп, чиигээр үези чоокушлай бээрге, ачам Чадаана хоорайда эмнелгеже чедирип бар чорда, орук ара - Ак-Хая деп арт кырынга, УАЗ-469 деп …