МЕРГЕН СЕРГЕЕВИЧ САЛЧАК

Россияның Онза байдалдар яамызының хоочуну. Амгы үеде Россияның Президентизиниң Кызылда кадет училищезинде, «Айыыл чок чоруктуң үндезиннери болгаш Төрээн чурттуң камгалалы» деп эртемни өөредип турар организатор башкы. 

Чер олуттуг, 8 ак менгилиг, пар чылы.

СИЛЕРНИ МЕРГЕН ДЕП, АДА-ИЕҢЕР АЗЫ ӨСКЕ БИР ТӨРЕЛИҢЕР АДАП КААНЫ ОЛ БЕ? Мээң ачам Мерген деп адаан. Тыва дылда «Мерген» деп сөс часпас адыгжы дээн утканы илередип турар. Оон аңгыда, тыва чоннуң делегей билиишкини езугаар алырга, Мерген дээрге «өндүр, улуг угаанныг» дээни ол. Ол ышкаш, эрткен  XX вектиң 1960 чылдар төнчүзү, 1970 чылдар эгезинде Мерген деп ат Тывага база нептереңгей турган деп ачам тайылбырлап берип чораан. 

ТЫВАГА БОЛГАН КАНДЫГ ТӨӨГҮЛҮГ БОЛУУШКУННУ ОНЗАЛАП, ДЕМДЕГЛЕП БОЛУР СИЛЕР? 1992 чылда Бүгү-делегейниң буддистериниң баштыңы, Чырыткылыг XIV Далай-лама башкының Тывага кээп чорааны мээң сагыш-сеткилимде артып калган. Кончуг берге 1990 чылдарда, тыва чонну кадагалап-камгалаар сорулгалыг судурну ажыдып, айызап кааны эң улуг төөгүлүг болуушкун болур. Амгы үеге хамаарыштыр алырга, чоокта чаа, 2024 чылда Россияның президентизи Владимир Путин Тывага ажыл-агыйжы сургакчылаашкын-биле чедип келгени төөгүлүг болуушкуннуң бирээзи ол деп санаар мен. Вавилин ээтпээнде, Ада-чурттуң Маадырлары аттыг № 20 школага «Чугула айтырыглар дугайында чугаа» деп кичээлди эрттирип, өөреникчилер-биле ужурашкан. Ооң бетинде, Кызылда Президентиниң кадет училищезинге барып четкен болгаш Уран-Кыс Ондарга удурткан башкылар коллективиниң ажылынга бедик үнелелди берген.

ТЫВА КИЖИНИҢ КАНДЫГ ААЖЫ-ЧАҢЫН ҮНЕЛЭЭР СИЛЕР? Топтуг-томаанныг, кижизиг аажы-чаңын, аалчыларны уткуп-хүлээп билир хүндүлээчел, эвилең-ээлдек, улуг назылыг кижилерге хумагалыг биче-сеткилдиг чоруун үнелээр мен.

ЫНАК ЫРААЖЫҢАР? Чаңгыс, кандыг-бир ыраажыны  аңгы адап шыдавас мен. Чүге дизе, хөгжүм, аялганың янзы-бүрү жанрлары бар болгай. Бистиң аравыста чок-даа болза, Виктор Цойнуң ырларын дыңнаар мен, чамдыкта кады ырлап-даа чоруур мен. Даштыкы ыраажылардан Modern Talking бөлүүнүң хөгжүмчүлери - Томас Андерс, Дитер Болен, оон аңгыда, мээң эң ынак ыраажым - делегейде «Билдингир ырларның хааны» деп санадыр Майкл Джексону дыңнаваан улус ховар боор. Россия чергелиг артистерниң аразындан «Чайф» бөлүүнүң удуртукчузу Владимир Шахрин деп санаар мен. Ооң-биле чергелештир, композитор, ыраажы Денис Майданов, «Любе» бөлүүнден Николай Расторгуевтиң ырлары төрээн чуртка ынакшылды, шериг-патриотчу чорукту суртаалдап турар боорга, аажок сонуургаар мен. Тыва ыраажылардан бодум эштерим «Үер» бөлүүн, ол ышкаш Ишкин оглу деп ыраажының ырларын дыңнап чор мен.

ТЫВАДА БАРБААН-ЧЕТПЭЭН ЧЕРИҢЕР БАР БЕ? Россияның Хамааты камгалалы болгаш Онза байдалдар яамызының специалистери ажыл аайы-биле Тываның кожуун, сумуларының барык шуптузунга чедип кааптар. Мен чүгле Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл болгаш Үш-Белдир курортунга барбадым. Оон аңгыда, ыдыктыг Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынче, альпинистер эдерип, үнгеш келзе деп бодалдыг мен.