Филология эртемнериниң доктору Шулуу Чыргал-оолович Сат аттыг Чаа-Хол кожууннуң Чаа-Хөл ортумак школазында технология башкызы, өөреникчилерниң боттарының холу-биле кылган ужар-хеме (самолет) модельдериниң аразынга республика маргылдааларының 2021-2023 чылдарда тиилекчилерин ол ышкаш, «Тыва ча адар оюн: баг адар хевири» деп элээдилер аразынга республика чергелиг спортчу мөөрейниң «Наадым-2025», «Шагаа-2026» чемпионнарын белеткээн башкы, «Чылдың башкызы-2020», «Чылдың башкызы-2026» мөөрейлерниң тускай номниацияларының тиилекчизи - Алдын-оол Чаш-оолович Доктугунуң амыдырал-чуртталгазын, ажыл-ижин силерге таныштырарын шиитпирледим.
Бо чүүлдү парлалгаже үндүрүп, белеткеп турувуста, Өөредилге программазынга чаартылгаларны болгаш амгы үениң технологияларын ажыглап чорууру дээш, Тываның Баштыңының школа болгаш ортумак өөредилге черлериниң башкыларынга чылдың тыпсып турар (премия) шаңналы, мөөрейниң тиилекчизи болганын, Алдын-оол Чаш-оолович улуг өөрүшкү-биле дыңнатты.
Алдын-оол Чаш-оолович кичээл үезинде
ТЫВА КИЖИНИҢ БАЙЫ – АЖЫ-ТӨЛҮНДЕ
Алдын-оол Чаш-оолович Доктугу 1974 чылдың сентябрь 9-та, Улуг-Хем кожууннуң Арыскан суурга, Чаш-оол Кыргысович-биле Александра Чамыяновнаның дун оглу болуп төрүттүнген. Ада-ие баштайгы оглунуң соонда безин, беш кыс, дөрт оолдуг: шупту он ажы-төлдүг болган. Бичии Алдын-оол элээди хар-назы чеде бергеш, бодундан бичии кады төрээн дуңмаларын азырап-өстүржүр, белен эвес ажыл-ишке дузалажып эгелээн. Ачазын эдерип чорааш, тудуг-суур ажылдарынга киржип, улустуң бажың-балгадының соңга-хаалгазын кылчыпкаш, эвээш-биче акша-төгерикти-даа ажылдап аптар черле ажылгыр, кежээ оолак болган.
Солагай таладан оң талазынче: Алдын-оол Чаш-ооловичиниң дуңмазы Мөңгүн-оол, авазы болгаш кыс дуңмалары Чочагай, Анай-Хаак, Салбакай база хеймер дуңмазы Эртине.
1991 чылда, Арыскан ортумак школазын дооскаш, (амгы үеде Сибирьниң федералдыг университеди), ынчан Красноярскиниң күрүнениң техниктиг университединче дужаап кирип алган. Бирги курс соонда Тываның күрүне университединче шилчип алгаш, «Бүдүрүлге тудуунуң инженери» деп эртемни чедип алган. 1996 чылдан эгелээш, бо хүннерге чедир Чаа-Хөл кожуунда Шулуу Чыргал-оолович Сат аттыг ортумак ниити билиг школазында технология башкызы болуп ажылдап чоруур.
- Ачам Чаш-оол Кыргысович Доктугу кончуг шевер тудугжу кижи чораан. Ак-сеткилдиг ажылы дээш, «Күш ажылга алдар» (1991 чыл) хөрек демдээниң эдилекчизи. Авам Александра Чамыяновна Доктугу хөй ажы-төлдү азырап, өстүргени дээш «Маадыр ие» медальдың эдилекчизи.
Тыва Республиканың юстиция яамызының ВКонтакте албан-езу медээлер арынындан ушта бижилге: «Доктугу (Кунгаа) Александра Чамыяновна – 5 оол, 5 кыстың ынак авазы, 22 уйнуктарының эргим кырган-авазы, Маадыр ие.
Александра Чамыяновна 1954 чылдың январь 30-де, Улуг-Хем кожуунуң Кызыл-Даг суурга бөдүүн өг-бүлеге, 3 дугаар хеймер уруу болуп төрүттүнген. Бичиизинден эгелеп аргыттынып, даараныр салым-чаяанныг болган. 1973 чылда Булуң-Терек 8 чыл школазын чедиишкинниг доозуп алган. 1974 чылда ынак эжи Доктугу Чаш-оол Кыргысович-биле өг-бүле тудуп амыдырап чурттай бергеннер. Бодунуң уругларын болгаш чуржаатары аргытынып, даарадып өөредип каан. «Иелиг кыс шевер» деп үлегер домакта ышкаш уруглары шупту шевер болган. Доктугу Александра Чамыяновна чүгле ажы-төлүнге эвес, Арыскан сумузунуң чонунга кайгамчык ус-шевери, топтуг - томааныы, эрес-кежээзи-биле үлегерлиг. Хой дүгүн дыдып алгаш чеъп эжер, ооң соонда амыдыралга, үе-шагның негелдезинге тааржыыр, аянныг, чараш хептерни даарап, аргып чоруур. Уйнуктары төрүттүнерге бир дугаар чеңи-чок (хөректээшти) кырган-авазы улуг өөрүшку-биле аргып бээр. Оон аңгыда, уктар, рейтуза, джемпер дээш, аргывас чүвези чок. Эртен, кежээ инек сагган соонда, бажың ажыл-агыйын кылып каапкаш, дораан аргыттынып кириптер, ховар дээн шевер кижилерниң бирээзи. Кожаларынга арга-сүмезин кадып, олар-биле кады хөй ниити ажылынга болгаш ус-шеверлер мөөрейинге база янзы-бүрү делгелерге идепкейлиг киржип, шаңнал-макталдыг черлерни ээлеп чоруур».
- Ачавыс 1995 чылда, 45 харлыында, хенертен «адының бажы хоя берген», өске өртемчейже чоруй барганы хомчуданчыг. Кады чуртаан эжин – мээң ачамны чидирип алган авамны хөй ажы-төлу-биле чааскаандырзын кааптар эвес. Мээң соомда арткан 9 ажы-төлдү азыраары база белен эвес болгай. Ынчангаш өөм ишти Эллада Дармажаповна-биле кады сүмелешкеш, үш кады төрээн дунмаларымны Чаа-Хөл ортумак школазынче өөредип киирип алгаш, бажыңывыска тургузуп алган бис. Бодум технология башкызы, өөм ишти эге класстар башкызы болуп ажылдавышаан, 2001 чылда, Тываның күрүне университедин дооскаш, технология башкызы деп дипломну холга алдым. Дунмаларым база дээди эртемнерни чедип алдылар. Менден бичии кыс дуңмам Шончалай Чаш-ооловна математика башкызы, Улуг-Хем кожууннуң Арыскан сумузунуң чагырга даргазы, өг-бүлелиг, 3 ажы-төлдүг. Чочагай Чаш-ооловна Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Сеп суурда Тываның агротехнологиялар талазы-биле техникумунуң башкызы, өг-бүлелиг 4 ажы-төлдүг. Салбакай Чаш-ооловна Республика поликлиниказында ажылдап чоруур, өг-бүлелиг, 3 ажы-төлдүг. Анай-Хаак Чаш-ооловна Республика эмнелгезинде методист, өг-бүлелиг 3 ажы-төлдүг. Саглай Чаш-ооловна Бичии уруглар эмнелгезинде чаштарның сөөк-даяк эмчизи болуп ажылдап чоруур, өг-бүлелиг, 2 оолдуг. Оон аңгыда, кады төрээн эр дуңмаларым Мөңгүн-оол Чаш-оолович, хууда мал-маганын өстүрүп, малчыннап турар, өг-бүлелиг 3 ажы-төлдүг; Хүлер-оол Чаш-оолович, ачазын дөзээн тудугжу мергежилдиг, чоннуң чагыгларын күүседип, чуртталга бажың-балгады тудар салым-чаянныг болган, өг-бүлелиг 4 ажы-төлдүг; Даш-оол Чаш-оолович «Лунсин» компаниязында ажылдап турар, өг-бүлелиг, 5 ажы-төлдүг; Эртине Чаш-оолович Арыскан школазында «Айыыл чок чоруктуң үндезиннери болгаш төрээн чурттуң камгалалы» деп эртемниң башкызы болуп ажылдап чоруур, өг-бүлелиг, 5 ажы-төлдүг.
ЭҢ ТЕРГИИН ТЕХНОЛОГИЯ БАШКЫЗЫ
Алдын-оол Чаш-оолович Доктугу технология кичээлдерин эртирерде чаа аргаларны ажыглап, чогаадыкчы бодалдарлыг ажылдап чоруур. Ооң өөреникчилерниң боттарының холу-биле кылган ужар-хеме модельдериниң аразынга республика чергелиг маргылдааларга оолдар, уругларны белеткеп, өөреткен түңнелинде, 2021-2023 чылдарда улуг чедиишкиннерлиг, шаңнал-макталдыг төрээн школазынче чанып келгеннер. Эки өөредилгелиг, салым-чаяанныг өөреникчилерниң аразындан Далай Туң-оол, Дажы Дамчай, Эдуард Монгуш оларны адап болур. Машина-техника, ужар-хеме модельдерин кылыр чажыттарны эки шингээдип алган школачыларга, келир үеде мергежил шилип алырынга ажык-дузалыг болуру магат чок.
Алдын-оол Чаш-оолович кичээл үезинде
Ажылынга чедиишкиннерлиг аныяк кижи, ажылдап турары башкылар коллективиниң бүзүрелин чаалап алган болгаш 2013-2023 чылдарга чедир директорнун өөредилге-кижизидилге талазы-биле оралакчызы албан-дужаалга ажылдаан. Улус-чоннуң ажы-төлүн кижизидер белен эвес ажылга педагогика аргаларын билдилиг ажыглаан соонда, 2017 чылда Республикада «Эки корум-чурумнуг 10 школаларның» санынче база кирип, тиилекчи болганы улуг чедиишкин.
- 2020 чылда Тываның улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Ондар аттыг Тыва улустуң езу-чаңчылдарының, аас чогаал болгаш ус-шеверлер төвунге тыва чаны кылып, белеткээр мастерниң мергежилинге өөренип алгаш, ону өзүп орар салгалдарга дамчыдып эгеледим. Тыва ча адар оюн: баг адар хевири» деп национал оюну эртирер дүрүмүнде тыва хепти кедери албан. Ол дээрге тыва кижиниң бурун өгбелериниң арттырып каан өнчүзүн хүндүлеп, ону бедик деңнелге салып, бодунуң үндезин культуразын кадагалап арттырары дээш улуг сагыш-човаашкынын илередип, хумагалыг хамаарылгазын көргүзүп чорууру болур. Ооң-биле чергелештир тыва ча адар оюн мерген адыгжыларның иштики сагыш-сеткилин сайзырадыр, дадыктырар болгаш чөптүг чорукка ынак болурунга кижизидип, хей-аът киирер оюннарның бирээзи деп санадыр. Ынчангаш мээң өөреникчилерим технология, күш-ажыл кичээлинде тыва ча, согунну чазап, белеткээринден аңгыда, тыва хепти улуг сонуургал-биле быжып, даарап турарлар. Бо-ла сонуургалымны ажы-төл кижизидилгезиниң кол угланыышкыны деп бодап алгаш, кичээлдерге ажыглап чоруурум чедиишкинниг болган. Көшкүн чоннарның шаг-төөгүден бээр культуразы, чараш езу-чаңчылы апарган ча адар оюн - чаштарны багай чаңчылдардан ырадып, спортче хаара тудар сорунзалыг болганынга өөруп чоруур мен.
Алдын-оол Чаш-оолович Чаа-Хөл школазынга кичээл үезинде
Мээң өөреникчилерим баштайгы чайыналчак чедиишкиннерни эрткен чылын чаалап алган. «Наадым-2025» байырлалында болган адаан-мөөрейге элээди назылыг мерген адыгжылар аразынга, Виктория Шувакпут (8-класстың өөреникчизи) тулган чемпион, Ай-кыс Дирти (6-класстың өөреникчизи) 2-ги шаңналдыг черге төлептиг болду.
Бо чылын «Шагаа-2026», Чөөн чүк календары-биле Чаа чыл уткаан байырлалга, ча адар оюнга Каң-Болат Шөлүр шылгарап үнген. Башкы кижи школаны доостурган өөреникчилеринге чоргаарланыр болгай. Тывада ат-сывы билдингир апарган культура ажылдакчылары, режиссер, сценарист - Сай-Суу Алдын-ооловна база ооң өнүң ээзи Сыдым-оол Мактал оглу Кууларларның чедиишкинниг ажылдап-чурттап чоруурунга өөрүп чоруур мен.
Мээң кады чуртаан өөм ишти-биле «чажыт кежиивис», кайывыс-даа башкылар болганывыста, ажылывыс угланыышкыны, сонуургалывыс база дөмейлежип турарында. 2015 чылда өөредилге болгаш эмнелге адырының ажылдакчыларының аразынга, Республика чергелиг оожум вальс мөөрейинге киришкеш шылгарап үндүвүс. «Чылдың башкызы-2020» профессионал мөөрейниң «Эң тергиин эр башкы – лидер болгаш дагдыныкчы» деп угланыышкынынга «Амыдыралда туруштуг чорук» номинациязының эдилекчизи болдум, «Башкы болгаш дагдыныкчы-2023» мөөрейге 3-кү шанналдыг черни ээлээн бис. Республика чергелиг «Мээң тулган кичээлим»-деп мөөрейге 1-ги черни ээлээш, Москвага болган Россия чергелиг мөөрейге база 1-ги черни технология башкыларының аразындан чаалап алдым. Эрткен 2025 чылда «Национал кылыглар» деп делгелгениң тиилекчизи, «Чылдың башкызы-2026» профессионал мөөрейниң «Эң тергиин эр башкы – лидер болгаш дагдыныкчы» деп адырынга база тиилеп үндүм.
2024 чылда мээң уругларым авазы - Эллада Дармажаповна «Тыва ча: «борбаанды адар» деп мөөрейниң тиилекчизи, 2025 чылда Россия чемпионадынга 2-ги черни чаалап алды. Өг-бүле чылында Кызылга болган Республика чергелиг «Ада-иези болгаш оглу» деп ча адар мөөрейге өг-бүлевис-биле кады киришкеш 2-ги черни элээн бис.
Алдын-оол Чаш-оолович кичээл үезинде
ААС-КЕЖИИМ УРУГЛАРЫМ
- Үш ажы-төлдүг мен, ийи улуг кыстарым башкы эртемниг, бичии оглум школачы. Беш чаптанчыг уйнуктарлыг бис. Улуг уруум Хорагай Алдын ооловна Хорлуу чуруур салым-чаяанныг болган, Чаа-Хөл ортумак школазында эге класстар башкызы, улуг уйнуум Ай-Хаан Кайгал-оолович 2 класс, Адыяа Кайгал-ооловна 3 харлыг, Ай-Саан Кайгал-оолович амдыызында 7 айлыг, чаш өпея. Күдээм Кайгал-оол Владимирович Хорлуу Чаа-Хөл кожууннуң чагырга черинде чолаачылап чоруур.
Ортун уруум Онзагай Алдын-ооловна Хертек Кызыл хоорайда кижизидикчи башкы, ооң уруу Валерия Чингисовна 1 класстың өөреникчизи, хеймер уруу Эмилия Чингисовна 3-харлыг. Кудээм Чингис Леонидович Хертек юрист мергежилдиг. Хеймер оглум Ринчен Алдын-оолович, Чаа-Хол ортумак школазының өөреникчизи. Аныяк армейжилерниң 7 (г) клазында.
Башкы ажылымның түңнелдери хостуг үемде сонуургалым-биле дүгжүп чорууру аажок улуг чедиишкин болгаш өөрүшкү деп бодап чоруур мен.
Алдын-оол Чаш-оолович өөнүң ишти Эллада Дармажаповна-биле оожум вальс мөөрейинге киржип турганы
Федералдыг болгаш Регионалдыг чаңгыс-аай өөредилге негелделери черле ажыктыг. Ооң көскү чижээ материал-техниктиг хандырылга дээрзи билдингир. Бистиң школада бо айтырыг чедимчелиг шиитпирлетинип турар. Интернет четкизи школада өртек чок. Электроннуг журналдарны ажыглаары чүгле башкы кижиге эвес, бир-ле дугаарында ада-иелерге ажы-төлүнүң канчаар өөренип турарын хайгаарап көөрүнге база эптиг талалыг. Кылымал угаан, (ИИ, AI) башкы кижиге кичээлге тайылбыр бээринге улуг дузалыг деп билип чоруур мен.
Кижиниң аас-кежии – кылган ажыл-ижи хилис барбазында. Ѳөреникчилерим ам-даа чедиишкинниг, эртем билигже сундулуг болурун күзедим!
Алдын-оол Чаш-оолович-биле Элла Дармажаповнаның оглу Ринчен 7 классче өөренип киргени. 2026 чыл
Улуг кызы Хорагай, күдээзи Кайгал-оол, уйнуктары Ай-Хаан болгаш Адыяа
Алдын-оол Чаш-оолович-биле Элла Дармажаповна уйнуктары-биле
Школа башкы кижиниң ийиги бажыңы деп чугаалажы бээри дыка шын. Өөреникичилерге билиг-мергежил дамчыдып бээр дээш, маңаа эң хөй үени чарыгдаар апаар. Кылымал угаан болгаш компьютер технологиялары сайзыраан XXI дугаар векте, школачылар-биле харылзажып, оларга дүрген, шалыпкын медээни чедирип, өөредиири чугула.
Алдын-оол Чаш-оолович Тыва Республиканың культура яамызының эрттирген мөөрейинге киржип турганы. 2025 чыл
Башкы кижи өөредилге-кижизидилге дугайында хөй литератураны ажыглаар, хөй номнарны номчуур апаар. Мээң сагыш-сеткилимге балалбас исти арттырган чогаалдарга. И. Калашниковтуң «Жестокий век», Василий Янның «Чингис-Хаан» болгаш Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хем» деп романнарын хамаарыштырып болур.
Амыдырал хүн-бүрүде бистерни шылгап, бир-ле чүүлге өөредип турарын бо ажылдап келген чылдарымда билдим. Школачыларны долгандыр турар бойдустан эгелээш, амыдыралда болуушкуннарга чедир шупту өөредип турар. Ынчалза-даа кол черни кижилер: ада-иелер болгаш башкылар ээлеп турар дээрзи билдингир.
Сураглыг педагог Антон Макаренко «Кижини аас-кежиктиг кылдыр өөредиири болдунмас, аас-кежиктиг болур кылдыр кижизидип болур» - деп чугаалаан чалгынныг сөстери мээң башкы ажылынга удуртулгам ол.