Хүндүлүг номчукчу! Бо удаада, Тываның төлептиг оолдарының бирээзи, ажы-төлүнүң болгаш уйнуктарының үлегерлиг адазы, кырган-ачазы, тележурналист, артист, режиссер болгаш шүлүкчү – Дамба-Хуурак Орлан Дайынчыевичиниң  «Тыва» аттыг КТРК-га ажыл-ижин силерге таныштырарын шиитпирледим.

Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Күрүне шаңналының эдилекчизи, тыва дылда бижээн шүлүктери дээш, Моолда Сенгел тываларының Аныяктар Эвилелиниң «Аныяк өскенге үлегер чижээ» деп медалының эдилекчизи, сценарист болгаш режиссер, «Тыва» аттыг Күрүнениң телерадиокомпаниязының хоочуну, сураглыг «Болчаг шагы» деп дамчыдылганың автору, башкарыкчызы,  «Таңды Тывазының буянныг оглу — Буян-Бадыргы», «Таңды Тывам чурттуңар бооп артар болзун» база «Эмчилерге мөгейиг» деп шиилерни бижээн, «Кара өдүректер» деп, билдингир ырлар күүседир дуэт, бөлүктүң тургузукчуларының бирээзи, билдингир шүлүкчү Орлан Дайынчыевич Дамба-Хууракты,  Тывада танывас, билбес кижи чок дээр болза, шынап-ла хөөредиг чок!

Орлан Дамба-Хуурак. Фотограф Александр Ёнзактың тырттырган чуруу 2019 чыл.

ТЕЛЕВИДЕНИЕНИҢ КҮШТҮГ СОРУНЗАЗЫ

 - «Тыва» телевидениге канчап ажылдай берген силер, чүге бо ажылды шилип алдыңар? – деп, мээң салган баштайгы айтырыымга Орлан Дайынчыевич мынчаар харыылады:

 - Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга болгаш телевидениеге ажылдап эгелээнимниң төөгүзү мындыг. Ынчан бистер, кезек тыва оолдар, кыстар Москваның Гнесиннер аттыг уран чүүл училищезин 1986 чылдың январь айда, шупту 17 кижи доозуп алгаш, чедип келген бис. Хөгжүмнүг шии ойнаар эртем-билиг чедип алган аныяк артистерни телевидение, радио журналистери бо-ла дамчыдылгаларже чалаар турган. Таптыг-ла ол үеде, телевидениениң ажылын аажок сонуургай берген мен. Оон бээр ийи чыл эрткенде, 1988 чылда, тыва телевидениеге авторлуг дамчыдылгадан ажыдып алгаш, ажылдап көрзе-деп бодал бажымга төрүттүнүп келген. Ам бодап олурарымга, аныяк кижиниң белен-селен чүве тоовас, бодаарга-ла чүнү-даа шыдаптар, чер-делегейни-даа аңдара-дүңдере тырттыптар хире сеткили-дир ийин. Ынчалза-даа театр уран чүүлүнүң үндезилекчилери, ол үеде бистиң-биле кады ажылдап чораан хоочуннар-биле дамчыдылга кылгаш, оларны төөгүге мөңгежидер, чаагай сорулгалыг телевидениеге чеде берген мен. 

Төрел-аймаавыста эң улуг назылыг угбавыс, хоочун башкы Дамба-Хуурак Любовь Түлүшовна Шагаа байырлалында бистиң өг-бүлевиске аалдап келгени.

          Шынап-ла ол үеде (1988 чыл) Тыва АССР-ниң телевидение болгаш радио талазы-биле күрүне комитеди деп барык 300 хире кижи ажылдап турар улуг организация дээрзин аныяк кижи каяа угаап билир ийик мен. Тыва телестудияның кол редактору, алдар-аттыг хоочун журналист Алексей Иргитович Чараш-оолдуң улуг деткимчези болгаш ооң мерген угааны эвес болза, ооң тыва театрга, уран чүүлге төнчү чок ынакшылы турбаан чүве болза, «Болчаг шагы» деп дамчыдылга эфирже шуут үнмес турган ийикпе, азы болза, бир, ийи катап үнгеш, ара соксап каар турду ыйнаан. Чүге дизе, штатта бар, ажылдап турар дикторлар, тележурналистер, редакторлар болгаш тыва радионуң корресподентилериниң хаара туттунганы, аңгы-аңгы редакциялар четчир, кижи бүрүзү эфир долдурар тускай үелиг, планныг болгаш шактарлыг турган. Бир редактор, бир айда ынча шак дургузунда дамчыдылганы белеткээш, эфирже үндүрер, республика амыдыралындан медээлерни чыыр деп айтып каан. Ынча хөй чогаадыкчы ажылдакчыларга үе-шак чедишпейн турда,  Гнесиннер училищезиниң доозукчузу, аныяк артист чедип келирге, тыва телевидениениң удуртукчуларынга эгезинде элдеп-эзин чүүл болганы чугаажок.

        Эң эки сактыр чүвем, баштай 1988 чылдың февраль айда телевидениеге чеде бээримге, Алексей Иргитович Чараш-оол: «Шупту дамчыдылгаларны баш бурунгаар планнап каапкан, бир ай болгаш чедип кел» - дээн.  Бир ай эрткенде чеде бээримге, харын-даа бир «артык үе» бар болган. Ынчан телевидениеге тускайлап үндүрүп каан «артык үе» деп билиишкин турган. Ону долдурганы дээш, редакторга, журналистке төлээр тускай акша-хөреңги көрдүнмээн, анаа-ла студияның бодунуң планы ёзугаар дуглаар эфир үези. Ол «көзенекке» бичии уругларга мультфильмнерни, өске телестудияларның белеткеп кылган телефильмнери дээш, оон-даа өске дамчыдылгаларны көргүзер турган.  Ынчалдыр, Алексей Иргитович мени «телевидение» деп танывазым делегейже углап-баштап алгаш, арга-дуржулгалыг журналист Раиса Тюлюшовна Яндараага хүлээдип берген. Меңээ ол үеде ашка-шалыңның-даа херээ чок, кол-ла чүве – тыва театрның хоочуннарының дугайында дамчыдылгалар бижидери изиг күзелим ол турган болгай.

Чогаалчы Монгуш Көжелдейниң бижээни «Үш чүүл эртемниг оол» деп тоолунга үндезилээн шииден, фотограф Ондар Дукурович Охемчиктиң 1990 чылдың апрель айда «Шын» солунга тырттырган чуруктары.

        Баш бурунгаар бижип алганым сценарлыг планым бар эвес, ону та канчаар бижиир чүве, анаа-ла изиг күзелдиң чалгыннарынга ужугуп чеде берген аныяк кижини, «сценарий» херек деп негелде-биле «бедик дээрден, оожум дүжүрүп бадырганын» черле утпас мен. Ам канчаар, ындыг чүве бижип чораан эвес, өөренип кириптим. Раиса Тюлюшовнаның айтып бергени сүмези ёзугаар, сөзүглел бижиирде, «в/к» - дээрге «кадр иштинде», «з/к» - дээрге «кадр артында» дээн тайылбырларның утказын билип чадаанымдан, бажым ишти муңгашталып турза-даа, шаам-биле бижип алган сценарийимни эккеп көргүстүм. Ам бодап олурарымга, ынчан профессионал кижи көөрге, черле кижи алыр өөделиг чүве тывылбас болганы ол боор, көрүп олуруп-олуруп, улуг тынгаш: «Эге дээрезинде мен эдип-чазап, таарыштыр бижип каайн, ооң соонда көрүп көөр бис» деп чугаалады.

          Телевидениеге дамчыдылга бижидерде, шупту айтырыгларны болгаш чугаалаар сөстериңни тода айтып бижип каан сценарий херек деп чүвени ынчан угаап билген мен. «Болчаг шагы» деп дамчыдылгамның баштайгы аалчызы – Россия Федерациязының болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, тыва театр уран-чүүлүнүң эге таваан салып эгелээн сураглыг кижилерниң бирээзи Кара-Кыс Номзатовна Мунзук болган. Ам сактып олурарымга, солун-даа, каттырынчыг-даа. Дамчыдылганың бижидер хүнү-даа келген-не… Кара Номзатовна-даа, мен-даа аажок девидеп-сүрээдээн, бот-боттарывысче көржүп каап, хейде-ле хүлүмзүрүп-даа олурар бис. Режиссерлар, операторлар база чырык өйлекчилери - сайгылгааннарын, видеокамераларын бисче углаан, режиссернуң асситентилери, гримерлар дээш оон-даа хөй кижилер бисти долгандыр маңнажырга, ындында-ла бергедеп олурган улус деривис сыстып бадып, кезек када үнүвүс чиде берген олурар-даа бис. «Баштайгы дамчыдылгамның аалчызы, херээжен артистке боодал чечектен сунган болзумза» дээримге, режиссернуң ассистентизи ол дораан боодал чечектерни база садып эккеп бээр магалыг чүве болган... Оон бээр ам барык дөртен чылдар эрте берген-даа болза, бир дугаар «Болчаг шагы» деп дамчыдылганы канчаар бижидип турганывыс караамга чуруттунуп артып калган. Ол дээрге, кажанда-даа уттундурбас чылыг, чырык сактыышкыннар-дыр.

СУРАГЛЫГ АРТИСТЕР - БОЛЧАГ ШАГЫНЫҢ ААЛЧЫЛАРЫ

 - Россия Федерациязының болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, Кара-Кыс Номзатовнаның соонда, кымнар «Болчаг шагының» аалчылары болганыл?

- Ооң соонда театрның барык шупту артистери, сураглыг ыры-хөгжүм ансамбльдери болгаш тыва уран чүүлдүң алдарлыг ажылдакчылары шупту киришкеннер: М.М. Мунзук, Н.Ө. Өлзей-оол, М.А. Рамазанова, С.Л. Оюн, Х.Б. Конгар, Е.С. Кенденбиль, В.Б. Оскал-оол, Б.Ф. Бады-Сагаан, Г.С. Бады-Сагаан, Х.Ө. Шириин-оол, Д.Б. Монгуш, Э.С. Монгуш, А.К. Хомушку, А.Ч. Мортай-оол, Г.М. Мунзук, А.С. Серен, А.А. Даржай, Э.Б. Мижит, Ч.Ч-Д. Ондар, К.Д. Монгуш, Р.Т. Яндараа, К.Б. Ондар, И.Д. Дулуш, хамнар А.Ш. Оюн, Л.Д. Монгуш, лама башкылар, «Хүн-Хүртү», «Чиргилчин», «Алаш», «Челээш» дээш, оон-даа хөй маадырларны санап болур. Телевидение коллективтиг ажыл болгай. Ынчангаш бир дамчыдылга дыка хөй кижилерниң киржилгези-биле эфирже үндүрер. Аңгы-аңгы чылдарда режиссерларым: Л.К. Донгак, С.М. Мунзук, Т.Ч. Ооржак, С.Б. Максыр, Т.О. Кабимульдинова, С.К. Кочега, телеоператорлар: А. Монгуш, В. Люндуп, Э. Ооржак, К. Монгуш, А.Танов, А.Ензак, үн режиссерлары: В.А. Цыденжапова, В.К. Хомченкова, М.М. Шойдан, Е. Оюн, видеоинженерлер, монтажёрлар, чырык өйлекчилери, чурукчулар, гримерлар дээш баар. Эге дээрезинде, дамчыдылганы баш бурунгаар бижиткеш, четверг санында эфирже үндүрүп турган, ооң соонда, 1993 чылдан эгелеп дорт эфирге, көрүкчүлерниң айтырыгларынга харыылавышаан үнүп турдувус. Сөөлзүредир культура, уран чүүлүден аңгыда, улус ажыл-агыйының аңгы-аңгы адырларында кызымак ажылдап чоруур 300 ажыг төлептиг кижилерни дамчыдылгамче чалап, дорт эфирге, көрүкчүлерниң сонуургаан айтырыгларынга харыылавышаан, оларның биле чугаалажып чораан мен.

Улуг-Оо хемге балыктап чорааш, бодун боду тырттырган чуруу.

          Эгезинде дамчыдылгаже бир-ле кижини чалаарга, ол дораан ынавас болур чүве. «Белен эвес мен, та чүнү чугаалаар чүве, кандыг айтырыглар салыр силер?» - дээн хевирлиг чылдагааннар дилеп, ойталаарын оралдажып эгелээр. Ол черле чөптүг дадагалзаашкын деп билип чоруур мен. Чүге дизе, шаг-төөгүден бээр тыва кижи черле биче сеткилдиг болгаш ындыг турган боор. Кандыг-даа ат-алдарлыг, кандыг-даа ачы-хавыялыг кижи көөргеттинип, улус-чонга чарлаттынмас болур. Черле мынча хөй кижилер биле чугаалажып, оларның дугайында дамчыдылгаларны кылып чорааш эскерген чүвем чүл дээрге, ат-алдары улгаткан тудум, чон мурнунга харысаалганы эки медереп билир, бөдүүн, ажык сеткилдиг улус хөй болур чораан.

Шаанда, амгы үе ышкаш соталыг телефон деп чүве бар эвес, «Болчаг шагы» - бир-ле артистиң, ансамбльдың юбилейлиг концерти, азы болза чаа шииниң баштайгы үндүрүлгези дээн хевирлиг, улус-чонга дүрген чарлал кылыптарынга улуг дузалыг дамчыдылга болу берген. Ынчан улус ажыл соонда, тыва телеканалды ажыдып алгаш, сөөлгү медээлерни болгаш культура амыдыралында болуушкуннарны шуптузун билип алыр турган. Телевидениениң ажылы дыка солун. 1992 чылда штатче кире бергеш, режиссернуң дузалакчызындан эгелээш, кол режиссерунга чедир ажылдап чорааным кажанда-даа уттундурбас база бир чырык сактыышкыннар болуп сагыжымда артып калган.

Телевидениеге ажылдай бергеш, бир-ле дугаарында корум-чурум айтырыгларынга өөренип, чаңчыгып, ону эки шиңгээдип алган мен-деп, Орлан Дамба-Хуурак чугаазын уламчылады.

- Чаа доозуп келген аныяк болгаш талантылыг артистер дээш чон, көрүкчүлер-даа, улуг артистер-даа, театрның баштаар чери-даа бистерни хөлүн эртир мактап, чаптап, аайывыстан эртпес турганындан, «кырывыстан чүгле куш ужуп эртер», «бажывыска хат казыргаланып, караавыс көзүлбестеп» турган үелеривис-ле болгай. Уран чүүлдүң девиинге алыскаш, чалгынналган аныяк салым-чаяанныг кижилер, черле ындыг байдалды чурттап эртер боор чораан. Улус сени каяа-даа чоруңда таныыр, көрүкчүлер диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле өпейлеп кааптарга, кезек када «сылдыс аарып» шаг боор сен. Тыва телевидениеде ындыг эвес, шупту чүве үе-шакка чагырткан, корум-чурум дыка шыңгыы болган. Келир неделяда телевидениениң программазында, ынча шакта сээң дамчыдылгаң үнер деп чарлап каан соонда, ол шакта албан эфирже үнген турар ужурлуг. Ынчангаш телевидение мени эң-не баштай корум-чурумга өөредип каан.

КЫМ СЕН, ОРЛАН ДАМБА-ХУУРАК?

Орлан Дамба-Хуурак телевидениеге ажылдап чораан үезинде, барык шупту мергежилдерни шиңгээдип алган режиссерларның бирээзи чораанын кады ажылдап чораан коллегалары эки сактыр.

- Телевидениеге ажылдап чедип келиримге, мени ажылче хүлээп алган директорум, ооң соонда «Тыва» аттыг КТРК-ның удуртукчузу Анатолий Сергеевич Серен үргүлчү менден мындыг айтырыг салыр турган: «Орлан, сен чогум кым сен, ону дүрген тодарадып ап көрем. Дамчыдылгалар эрттирер редактор сен бе азы режиссер сен бе, монтажёр сен бе, чок-ла болза оператор сен бе? Штатка айтырда чаңгыс мергежил турар ужурлуг чүве-дир» – дээр турган.

Шынап-ла телевидениеге ажылдай бергеш, бодум аңгы дамчыдылгалар кылырынга херек мергежилдерни дораан шиңгээдип алган мен. Режиссер кижиниң албан ажылдап билир ужурлуг «башкарылга пультузун», дамчыдылгарны белеткээр «монтаж столун», ол ышкаш телеоператор кижиниң мергежилин база өөренип алдым. Ооң соонда видеокамера тудуп алгаш, чааскаан (чарыгдалы эвээш болзун дээш) аңгы-аңгы черлерже, ооң иштинде даштыкы чурттарже сургакчылап чорааш, телефильмнерни тырттыргаш, көрүкчүлерге бараалгадып чордум. Ооң түңнелинде:

- «Сенгел Тывазынче аян-чорук» - 4 сериялыг, дамчыдылга бүрүзү 35 мин. Тываның төөгүзүнде бир дугаар кожа-хелбээ, төрел чонувус Моолдуң Баян-Ульгий аймактың девискээринде Сенгел сумузунда чурттап чоруур тываларның амыдырал-чуртталгазы, ёзу-чаңчылдары, дыл-домааның дугайында улуг телефильмни 2002 чылдың Шагаа бүдүүзүнде чорааш тырттырып эккелдивис. Оператору – тыва телевидениениң хоочуну Михаил Монгушевич Норбу.

- «Буянныг Буянт сумузу» – телефильмниң хронометражы - 45 мин. Моолдуң Ховд аймакта, аңгы-аңгы чоннар эптиг-найыралдыг чурттап чоруур сумунуң 80 чылдаан юбилейинден 2006 чылда тырттырган телефильм. Автору, редактору болгаш оператору Орлан Дамба-Хуурак.

- «Алдын салгал» – телефильмниң хронометражы - 45 мин. Бүгү делегейниң көшкүн чоннарының аас-чогаалының «Алтын Өв» деп аттыг шуулганы, Ховд аймактың төвү Ховд кода-хоорайга 2008 чылда болуп эрткен.

- «Сенгелдиң малчыннары» – телефильмниң хронометражы - 45 мин. Моолдуң Баян-Ульгий аймакта чурттап чоруур тываларының Харааты-Хем деп черде чайлагларынга 2008 чылда барып тырттырган.

- «Өглерге өскен көшкүн чоннарның үндезин хүрештериниң I-ги Делегей чергелиг Наадымы» – хронометражы - 1 шак. Моолдуң төвү Улан-Баатор хоорайга «Аса» цирк ареназынга Кыдаттың Иштики Моолдан, Калмыкия, Бурятия, Тываның мөгелериниң киржилгези-биле 2009 чылда болуп эрткен. Оператору Александр Ёнзак.   

- «Улан-Бааторга солун ужуралдар» – 30 мин хемчээлдиг 2 сериялыг телефильм.

- «Болчаг шагы» деп дамчыдылгага Моолдуң Сенгел тывазы, бүгү делегейде алдарлыг чогаалчы Чинагийн Галсан, ол ышкаш, холдары-буттары-биле катай чуруур чурукчу, башкы Өнөрчимег Луурев, Моолдуң күш-ажылының Маадыры, Дархан-Авырга хүндүлүг аттың эдилекчизи, профессор, «Шонхор – олимп» аттыг университеттиң үндезилекчизи Хорлогиийн Баянмонх дээш, оон-даа аңгы чүгле Моол дугайында безин 17 телефильмнер болгаш теледамчыдылгалар кылдынган. Адап-санаар болза оон-даа хөй.

2007 чылда Соңгу Индияның Дхарамсала деп хоорайында Чырыткылыг XIV-кү Далай-лама Башкының Өргээзинге болуп турар сарыг шажын өөредилгелеринден, «Индия-Пагби Юл - Ыдыктыглар чурту» деп 7 кезектиг дамчыдылганы белеткеп үндүрген мен. Чырыткылыг Далай-лама Башкының Өөредилгелери канчаар болуп турарын, Гьюто хүрээзинге өөренип турган тыва хуурактарның амыдырал-чуртталгазын, оон аңгыда, Мурнуу чүкте Гомаң хүрээзинде тыва хуурактарның ниити чуртталга бажыңы ажыттынганын делгереңгейи-биле тырттырган телефильнерни бодум видеокамера болгаш үн тырттырар аппаратураны чүктеп алгаш, барып тырттырып эккелдим.

Индияның Дхарамсала хоорай. Чырыткылыг XIV Далай-Лама башкының резиденцизынга парлалга-конференциязының соонда. Ноябрь, 2007 чыл.

БИЧЕ СЕТКИЛДИГ КУЛЬТУРА САЙЫДЫ

1990 чылдар төнчүзүнде, сураглыг аян-чорукчу болгаш режиссёр-документалист Леонид Круглов Тывага кээп чораан үезинде аңаа дузалажып, Тожу чораан соонда, белеткеп үндүрген дамчыдылгаңарны телекөрүкчүлер база эки сактыр дээрзин Орлан Дайынчыевичиге сагындырдым.  

- Россияда алдарлыг аян-чорукчу, кинодокументалист, бүгү делегейни кезин каапкан солун режиссер Леонид Круглов-биле таныжып алганым эң улуг аас-кежиим деп санап чоруур мен. Ам-даа аравыс чоок, эдержип чоруур болгаш харылзаавыс үзүлбээн. Сөөлгү үеде Соңгу доштуг океанда улуг эртем ажылдарын болгаш ооң дугайында телефильмнерни тырттырып чоруп турар кижи болгай. Тозан чылдарның төнчүзүнде, бүгү Тываның барык шупту булуңнарын кезин чоруп тургаш, сөөлүнде Тожуга четкеш, «Сшитые стрелы» – «Чыпшыр даараан согуннар» деп дыка солун телефильмни тырттырган кижи. Ону федералдыг каналдарның шуптузунга көргүскен. Мен ооң-биле кады чорааш, чүгле Тожуга тырттырган материалдарывыстан «Тоолчургу Тожу чуртум» деп, 35-35 минута хемчээлдиг ийи сериялыг телефильмни тыва дылда кылгаш, 1998 чылда «Тыва» КТРК-га үндүрген мен. Тожунуң кижи четпес черлерин, Бии-Хемниң аттыгып үнген бажында ивижилерниң чуртталгазын болгаш «Чойган» аржаанын тырттырган телефильмни чонумга көргүстүм. Улус ам-даа ол телефильмнерни сактып, Тожунуң кончуг чараш черлери-биле чоок таныштырып, көргүскени дээш, өөрүп четтиргенин илередип чугаалаар боор чорду.

Тыва телевидениеге кады ажылдап чораан коллегаларымдан, телестудияның директору Анатолий Сергеевич Серенниң болгаш сураглыг диктор Сергей Дмитриевич Кондинкинниң дугайында чылыг сактыышкыннар уттундурбас.

Сергей Дмитриевич Кондинкин (1938-1993 чч) - Тываның бир дугаар эң билдингир болгаш сураглыг телевидение, радио диктору, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, «ССРЭ-ниң телевидение болгаш радио талазы-биле тергиини»  деп хүндүлүг аттың эдилекчизи.

Тывага 1966 чылдың июнь 12-де бир дугаар дорт эфирже дамчыдылгаларын үндүрүп эгелээн телестудиязынга 1992 чылда, Виктор Көк-оол аттыг хөгшүм-шии театрындан ажылдап чедип келген мен. Май 11-ниң хүнүнде телевидение режиссерунуң 2 дугаар разрядының ассистентизи кылдыр ажылдап эгеледим. Мени ол үеде телестудияның директору турган Анатолий Сергеевич Серен хүлээп алган. Ооң мурнунда-ла база телевидениеге ажылдаар дээш кээримге, сен театрга херек кижи бээр келбе дээш, чөпшээревээн турган чүве. Чүге дээрге, 1988 чылдан эгелээш, театрга ажылдап тургаш, «Болчаг шагы» деп дамчыдылга ажыдып алган турган болгаш, телевидениениң ажыл-агыйын шору билир апарган үем турган. Ниитизи-биле алырга, телевидение деп хуулгаазын делегейге 22 чылдарның дургузунда ажылдааным ол.

Анатолий Сергеевич Серен (1948-2019 чч) - билдилиг удуртукчу, чарлакчы, ыраажы, шүлүкчү, депутат. Тыва уран чүүлдүң, ооң иштинде кино болгаш театрның төөгүзүн кымдан-даа артык эки билир эрудит. 1992 чылда Тыва АССР-ниң телевидение болгаш радиокомитединиң  телестудиязының директору.

Анатолий Сергеевич мээң салым-чолумга дыка улуг рольду ойнаан. Гнесиннерже кирип турувуста немелде ыры мөөрейин чарлааш, культура сайыды хирезинде боду жюрини удуртуп-баштап алгаш, бистерни шилээш Москваже өөредип чорудупкан. Артист мергежилди чедип алгаш келиривиске, база-ла ол-ла культура сайыды Анатолий Серен бистерни уткуп-хүлээп алды. Айтырыглар тургустунуп келирге, ооң кабинединче кире бээрге, кажан-даа хүлээп алыр, биче сеткилдиг сайыт турду. Культура, уран чүүлүнде ажылдап чоруур кижи бүрүзүн таныыр, кым кайда чүнү канчап турарын дыка эки билир. Бир катап кыжын ооң кабинетинче далаш чоруктуг болгаш унты идиктерлиг кире берген мен, ооң соонда меңээ таваржып келген санында-ла, баштактанып, чемелээр турган. «Культура яамызынче албан унты идиктерлиг келир ийик сен бе, Орлан?» - дээш, каттырып каар. Орус, тыва дылдарга арыг чугаалаар болгаш кайызын-даа  холуштурбас. Анатолий Сергеевичиниң культуразы ол хире бедик кижи чораанын ону таныыр, билир улус эки сактыр боор.

Телевидениеге ажылдап келиримге, бүгү Тывага сураглыг диктор, кежээниң-не дамчыдылгаларны көрүкчүлерге таныштырып, эфирни ажыдар Сергей Дмитриевич Кондинкин, өрээлинче мени чалап алгаш: «Чүге мында чедип келдиң, Орлан? Театрга тааржыр артист кижи-дир сен. Кезек када ажылдааш, моон чорувут шүве дээш», - мени аажок көгүдер турган. Сөөлүнде телевидениеге режиссерлар пультузун дужаап алгаш, дамчыдылгалар бижиттирип эгелей бергенимде, кады ажылдаарын сүмелээн. Сергей Дмитриевичиге кым ойталаар боор, Тывада ат-алдарлыг кижилер дугайында телеочерктерни тырттыргаш, эфирже үндүрүп турдувус. Сергей Дмитриевич чеже-даа аарып турза, чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир ажылдап турду. Сөөлүнде мырыңай, ооң чурттап олурганы, Чүлдүм 44 дугаар бажыңындан үндүр чүктеп алгаш, машинаже көдүрүп киирип тургаш, дамчыдылгаларны тырттырып чордувус. Ынчан телевидение кежээ 18 шактан 20 шакка чедир ийи шак иштинде дорт эфирге дамчыдылгларны үндүрүп турган. Дыка-ла солун үелер турган. Ёзулуг төөгүлүг кижилер аңаа ажылдап чораан.

Орлан Дамба-Хуурак. Сүт-Хөл.

Телевидениеге интернет болгаш социал четкилер чижилгени тургузуп болур бе – деп айтырарымга, ам безин улуг чижилге чоруп турар. Келир үеде көрүкчүлерниң сонуургалын чаалап алыр демисел улам күштелир. (AI) азы Кылымал угаанга хамаарыштыр алырга, ниити чоннуң угаан-медерелиниң сайзыралы ол чокта болдунмас апарган чүве болганда, ооң дугайында бодаар, бодавазыңга-даа ол сени хүн бүрүде хайгаарап, сени доктаамал долганып чоруп турар. Ол бистиң чанывыстан ам ыравас. Харын мырыңай шуут тудуш апаары чадавас – деп Орлан Дайынчыевич Дамба-Хуурактың харыызы-биле, бистиң чугаавыс доозулду.

Салым-чаяанныг артист, режиссер болурундан аңгыда, амыдыралда тургустунуп келир чидиг айтырыгларга, темаларга шүлүктерни бижип чоруур чогаалчыга, моон-даа соңгаар чедиишкиннерни күзедивис. 

Орлан Дамба-Хуурак.